Artykuł

07 styczeń 2016

Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce (recenzja)

Kategoria: Nowości wydawnicze, Recenzje, XXw, Aktualności, Historia społeczna, Historia polityczna, Historia kulturowa, Historia i pamięć

W książce Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce Małgorzata Fidelis w bardzo przystępny i interesujący sposób ukazuje najważniejsze wątki socjalistycznej emancypacji uwzględniając zarówno ideologiczne założenia jak i praktyczną ich realizację, reakcje społeczne na lansowane wzorce, a także postawy kobiet wobec proponowanych im ścieżek zawodowych.  

Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce

Autor: Małgorzata Fidelis

Przekład: Maria Jaszczurowska

Wydawca: W.A.B.

Miejsce wydania: Warszawa

ISBN: 978-83-280-1532-6

Liczba stron: 448

Książka Małgorzaty Fidelis jest pierwszą na polskim rynku wydawniczym tak gruntowną analizą sytuacji robotnic w latach 50. XX wieku. Autorka przedstawia, jak politykę państwa wobec kobiet kształtowały najpierw ideologia budowy „nowego człowieka” wraz z gwałtowną industrializacją, a następnie demontaż ustroju stalinowskiego w okresie odwilży. Praca po raz pierwszy ukazała się 2010 roku nakładem Oxford Universtity Press (Women, Communism, and Industrialization in Postwar Poland). Małgorzata Fidelis pracuje na University of Illinois w Chicago, specjalizuje się w historii społecznej i kulturowej Europy Wschodniej po 1945 roku. 

W strukturze książki można wskazać dwie komplementarne perspektywy: ujęcia w makroskali, omawiające dominujące w powojennej Polsce wizje relacji płci, ról zawodowych kobiet i polityki pronatalistycznej, a także trzy studia przypadku, których bohaterkami są kobiety zatrudnione w zakładach przemysłowych. Poznajemy doświadczenia zakorzenionych w tradycyjnym robotniczym środowisku włókniarek z Żyrardowa, młodych robotnic pochodzących ze wsi i zatrudnionych w kombinacie włókienniczym w Zambrowie na Podlasiu, a także górniczek pracujących pod ziemią w katowickich kopalniach. Obok źródeł archiwalnych, prasowych i publikacji książkowych z omawianego okresu, autorka oparła się też na 14 wywiadach historii mówionej z kobietami pracującymi w omawianych zakładach. 

Pierwszy rozdział poświęcony jest definiowaniu równości płci w okresie poprzedzającym Plan Sześcioletni. Niedawno zakończona wojna uwypukliła znaczenie prokreacyjnej roli kobiet dla przetrwania narodu. Jak wskazuje autorka, niewielu było przywódców politycznych i działaczy społecznych kwestionujących nadrzędne znaczenie macierzyństwa i dbania o dom, także kosztem pracy zawodowej. Również wśród komunistów dominowało tradycyjne postrzeganie ról płciowych. Wzorce kobiecości propagowane przez Kościół katolicki, podkreślające wartości macierzyńskie i opiekuńcze, mały wiele cech wspólnych z tymi wspieranymi przez PPR. 

Zasadniczą zmianę oficjalnej polityki państwowej przyniosła dopiero intensywna industrializacja epoki stalinizmu. Wraz z planem sześcioletnim rozpoczęła się akcja zatrudniania kobiet w tzw. nowych zawodach, czyli z reguły wymagających wyższych kwalifikacji, bardziej prestiżowych, lepiej płatnych i wykonywanych dotychczas wyłącznie przez mężczyzn. Dostępnymi dla kobiet stały się między innymi zawody: kierowcy, traktorzysty, motorniczego, górnika pracującego pod ziemią, spawacza. W propagandzie i literaturze socrealistycznej wyedukowana politycznie „nowa robotnica” była jednym z głównych beneficjentów awansu społecznego. Fidelis w przekonujący sposób przedstawia niespójność przekazu propagandowego, wskazując na równoczesne pogłębienie feminizacji przemysłu włókienniczego. Kobiety zatrudniano w odzieżówce na stanowiskach nie wymagających kwalifikacji i nisko opłacanych, nieliczni mężczyźni pracowali zazwyczaj jako wykwalifikowani tkacze lub majstrowie. 

Trzy kolejne rozdziały są studiami przypadków, każdy podejmuje inną kwestię z obszaru socjalistycznego równouprawnienia. Opisując sytuację żyrardowskich włókniarek, Małgorzata Fidelis podkreśla znaczenie uczestnictwa we współzawodnictwie pracy jako często jedynej możliwości awansu społecznego i poprawy sytuacji materialnej. Wskazuje też na wykorzystanie przez robotnice ról płciowych jako narzędzia politycznego buntu, zauważając jednak, że protestom towarzyszyły głębokie podziały i opór części pracownic. W rozdziale „Z zagrody do fabryki” przedstawiona zostaje kwestia migracji ze wsi do miasta wraz z tzw. produktywizacją kobiet, czyli zatrudnieniem ich w przemyśle. Kombinat włókienniczy w Zambrowie, jedna z wielkich inwestycji planu sześcioletniego, miał być aż w 60% obsługiwany przez kobiety. Młode robotnice łączyły w sobie dwie wartości systemu komunistycznego: produkcję i reprodukcję. I to właśnie brak kontroli nad ich życiem seksualnym budził największe obawy decydentów oraz lokalnej ludności. Niezwykle ciekawie przedstawia się rozdział poświęcony „nowym kobietom w nowych zawodach”, czyli górniczkom pracującym pod ziemią przy transporcie węgla. Jest to grupa praktycznie zapomniana w lokalnym środowisku oraz w historiografii, choć tworzyło ją w Polsce ok. tysiąc kobiet. 

Końcowe części książki dotyczą dekonstrukcji pojęcia socjalistycznej emancypacji kobiet, jaka dokonała się na fali odwilży. Władze powróciły wówczas do szeregu przepisów ochronnych zamykających kobietom drogę do tradycyjnie męskich zawodów, tłumacząc to dbałością o stan zdrowia przyszłych matek. Wprost zachęcano kobiety do porzucania pracy zawodowej i powrotu do roli gospodyń domowych. Autorka zaznacza, że było to posunięcie polityczne. Dla wielu Polaków – pisze Fidelis – reforma ustroju wymagała nie tylko przywrócenia pierwotnych ról kobiet jako odpowiedzialnych za prokreację i mężczyzn jako żywicieli rodzin. Wymagała również przypisania tych ról do koncepcji niezmiennej i nieuchronnej "natury", którą reżim stalinowski rzekomo próbował pogwałcić. Zwalnianie traktorzystek czy górniczek stanowiło zatem walkę z patologiami „okresu błędów i wypaczeń”.  

Książka Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce jest nieodzowną lekturą dla osób zajmujących się historią kobiet oraz historią społeczną PRL. Autorka w bardzo przystępny sposób zakreśliła najważniejsze wątki socjalistycznej emancypacji, jej ideologiczne założenia i praktyczną realizację. Przedstawiła reakcje społeczne na lansowane wzorce, a także postawy kobiet wobec proponowanych im ścieżek zawodowych. Pewien niedosyt pozostawia brak porównania z sytuacją robotnic w innych demoludach. Autorka zrezygnowała również z odwołań do przedstawień pracujących kobiet w sztuce socrealistycznej.    

M.W.

Nowości wydawnicze

Dariusz Jarosz, Rzeczy, ludzie, zjawiska. Studia z historii społecznej stalinizmu w Polsce (informacja wydawnicza)

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016